“On The Edge” oedd addasiad Channel 4 o lyfr gan y gitarydd byrfyfyr Derek Bailey. Dyma rhan un ohoni.

Mae Bailey yn enw dw i wedi bod yn hanner ymwybodol ohono ers sawl blwyddyn, ond dim ond nawr dw i wedi dechrau gwrando ar ei waith. Y peth wnaeth ysgogi fi yn y diwedd oedd clywed podlediad “Little Atoms” gyda’r beirniad David Stubbs. Mae agwedd iach iawn ’da Stubbs ar beth mae pobl yn meddwl amdani fel “cerddoriaeth anodd”. Y broblem yw, yn ôl Stubbs, bod pobl yn treulio gormod o amser ac egni ceisio deall cerddoriaeth arbrofiadol, yn lle ymddiried yn eu chwaeth a synhwyrau eu hunain, a neidio mewn.

Dw i wedi bod yn sblasho o gwmpas yn y pen bas ers blynyddoedd, heb adael i’r stwff dod yn uwch na’m pengliniau. Un o’r rhesymau dw i wedi mwynhau aduniad Van der Graaf Generator cymaint yw bod bob perfformiad yn wahanol, ac yn anrhagweladwy. Does gen i ddim diddordeb yn y byd gweld hen ddeinosoriaid prog fel Genesis neu Pink Floyd creu copiau carbon o ganeuon eu gogoniant, er mwyn topio lan eu pensiynau; dydy VdGG ddim yn penderfynnu ar eu set list mwy nag awr cyn iddyn ddod i’r llwyfan, ac hyd yn oed wedyn does neb yn gwybod beth yn union bydd yn digwydd. Er eu bod yn chwarae caneuon sgwennodd Hammill 40 mlynedd yn ôl, maen nhw’n llwyddo eu cadw yn ffres gan adael digon o le i’r band fyrfyfyrio (ai hwnna yw’r gair? swnio’n lletchwith i fi); pan mae hyn yn gweithio’n dda maen nhw’n creu swn fel dim byd dw i wedi clywed o’r blaen. Dyw e ddim yn gweithio bob tro, ac mae hynny’n rhan o’r cyffro.

Band “prog” arall dw i wedi ymddiddori ynddyn nhw’n fwyfwy yn y blynyddoedd diwetha yw Henry Cow. Roedden nhw’n ffito’r label “prog” yn llai cyfforddus na Van der Graaf hyd yn oed, ac oedd byrfyfyrio’n rhydd yn rhan anhepgor o’u perfformiadau. Ar drothwy un ymweliad â Norwy yn 1976, ffeindiodd y band eu bod nhw wedi colli un o’u haelodau, ac heb amser i ail-strwythuro caneuon sy ddim yn arbennig o syml yn y lle cyntaf, penderfynwyd mynd ymlaen gyda’r cyngerdd, i fyrfyfyrio y gerddoriaeth i gyd, ac i chwarae mewn tywyllwch llwyr. Duw a ŵyr beth wnaeth heads Trondeim o hyn, ond mae’r canlyniad ar gael ar CD erbyn hyn, ac mae’n fendiffycingedig.

Trwy gwrando ar Henry Cow, a dechrau dilyn gyrfaoedd sawl aelod (yn enwedig Fred Frith a Chris Cutler), dw i wedi dod, yn ara deg a fesul tipyn, i wlad y byrfyfyrwyr pur, fel Derek Bailey. Heno ’ma, gwrando ar ei Pieces For Guitar ar yr iPod wrth gerdded adre, wnes i sylweddoli taw dyma’r gerddoriaeth orau yn y byd. *

Wrth Gwglo am fwy o stwff gan Bailey i gadw fi fynd nes bod CDs yn dechrau cyrraedd, ffeindiais i’r ffilm uchod. Bailey yw cyflwynydd y rhaglen, sy’n edrych ar hanes byrfyfyrio mewn bob steil o gerddoriaeth, o Mozart i John Zorn. Mae’r ffilm yn awr o hyd, yn rhan un o bedair (dim ond un rhan arall dw i wedi ffeindio hyd yn hyn), ac am wn i, dyw e ddim ar gael ar DVD neu VHS. Mae’n anhygoel meddwl bod llai nag ugain mlynedd wedi pasio ers i Channel 4 gomisiynu’r cyfres yma, a’r sefyllfa sydd ohoni nawr, lle mae gwaelod y barel yn cael ei grafu am yr unfed tro ar ddeg. Yr unig lle fyddai rhywbeth fel On the Edge yn cael ei ddangos nawr yw ar BBC4, ond hyd yn oed wedyn, prin iawn byddai’r Yentobistas â digon o geilliau i wneud 4 awr ar gerddoriaeth fel hyn.

* Ymwadiad: mae’n hollol bosibl taw Pintsize sy’n iawn ynglŷn â cherddoriaeth orau’r byd, a dw i’n twyllo fy hunan fan hyn. Amser a ddengys, if we’re spared.