Tachwedd 14, 2005
The Devil and Daniel Johnston (Jeff Feuerzeig, 2005)
(IMDb)
Premiere Cymraeg - Chapter 11.11.05
“There's certainly a devil, and he knows my name.”
(Daniel Johnston)
Do’n i erioed wedi clywed cerddoriaeth Johnston, na gweld ei gartwnau celfydd, ond o fewn funudau o gychwyn y ddogfen yma, ro’n i ysu i ddysgu mwy amdano, a sut y bu iddo fod mor agos, mor aml, at gyrraedd enwogrwydd a llwyddiant sylweddol cyn plymio i iselder manig a cholli’r trywydd.
Ar ôl arddangos y dyfyniad uchod a chlip o dorf yn gwirioni ar un o berfformiadau Johnston heddiw, mae Feuerzeig yn ddoeth i gadw trywydd ei stori yn eitha’ union - gan ddychwelyd i’r cychwyn, a defnyddio Mam, Tad, teulu a ffrindiau Johnston i’n tywys drwy weddill y stori ryfedd. O blentyndod disglair, lle amlygodd Dan fel arlunydd talentog a chyfarwyddwr ffilmiau byrion cartref, mae Mam Johnston yn sylweddoli iddo ddatblygu problem gyda hi’n benodol yn ei arddegau, a rhwyg yn enwedig ym maes crefydd. Tra bod gweddill y teulu yn Biwritanaidd grefyddol, mae ffrind ysgol yn nodi sut y byddai Johnston ‘ond yn mynd i’r Eglwys i chwilio merched, tra bod ffilmiau Dan yn gwatwar ei Fam wrth iddi ei gyhuddo o beidio bod yn ‘profitable servant’. Ymateb nodweddiadol Dan oedd troi’r feirniadaeth ar ei phen a mynegi ei fod yn hytrach yn ‘servicable profit’.
Mae deallusrwydd Dan yn amlwg o’r cychwyn, ac am hir, dilynwn stori’r cerddor, yn hytrach na’i salwch. Trwy atgofion cyd-fyfyrwyr mewn llu o golegau (roedd Dan yn aml yn meddwl nad oedd angen iddo gyflawni’r un gofynion a’i gyfoedion, a’i rhieni felly’n ei symud o goleg i goleg), i swydd haf mewn parc antur, a’n enwedig trwy hanes dihangfa o dy ei chwaer i ymuno â ffair deithiol - heb ddweud dim wrth ei deulu - tan iddo gyrraedd Austin, Texas, mynnu swydd yn McDonalds, a dechrau cynnig tapiau o’i hun i sêr sin gwerin y dref a chwarae setiau agoriadol gyda’r nos - llun cyffrous o fod creadigol yn dilyn uchelgais y cawn. Trwy ddefnyddio recordiau llais dyddiadurol, mae cymeriad agos-atoch-chi Johnston yn gafael ynoch chi’n syth. Mae llwyddiant cynnar Dan yn galonogol wrth iddo wireddu breuddwyd ac ymddangos ar MTV, ac yna ennill gwobr gwerin yn nhre Austin, ond mae hefyd yn amlwg nad yw Johnston yn hollol gadarn ei feddwl. Er yr holl lwyddiant, mae’n parhau i lanhau byrddau yn McDonalds - gan orfodi ei ffans a rheolwyr recordio pwysig i ddod i’r bwyty i ofyn amdano. Yn y cyfnod yma, mae Dan yn dod i nabod y band ‘The Butthole Surfers’ (cue cyfweliad random ar y naw gyda’r prif-leisydd mewn cadair deintydd wrth iddo gael llenwad!) ac yn ystod un o’u gigiau nhw, mae’n cymryd LSD. Dyw Johnston byth ‘r un fath ar ôl hynny.
Yr hyn sy’n wych am bortread Feuerzeig yw’r ffaith iddo lwyddo troi stori allai fod yn ddigon trist - am deulu’n torri calon wrth i’w mab ddechrau pregethu am weledigaethau o’r diafol, a chwalu ei obeithion ei hun o enwogrwydd dro ar ôl tro o achos hyn - yn stori gadarnhaol - am gefnogaeth Mam a Tad a ffrindiau yn wyneb sefyllfaoedd brawychus o wallgof. Hyd yn oed o glywed am draddodeb Johnston i wallgofdy, ar ôl iddo godi ofn uffernol ar aelodau Sonic Youth a’u bregethau, a chwalu cyfnod llewyrchus a gafodd yn Efrog Newydd, mae Feuerzeig yn cynnwys comedi twyll obsesiwn ein harwr â’r ddiod fizzy ‘Mountain Dew’. Ar raglen radio’r ‘seilam clywn Dan yn canu jingle arbennig i’r ddiod, a dywed ei gyn-reolwr wrthym fod Dan wedi gofyn iddo gynnig y jingle i gwmni Pepsi ar y pryd - ni gafodd ymateb.
Erbyn hyn, mae Johnston yn ganol oed ac yn byw gyda’i Fam a’i Dad, yn ymdopi a’i salwch ac yn dal i gynhyrchu cartwnau a cherddoriaeth. Er iddo arwyddo i Atlantic ar ôl ei gyfnod cyntaf yn y gwallgofdy, methiant oedd ei albwm ‘Fun’ - ond mae’r casetiau a gynhyrchodd yn y dyddiau cynnar yn Austin dal i’w cael drwy label Stress Records - a’r dilyniant cult o rain yn cynyddu’n ddyddiol.
Mae stori Johnston yn un ingol sy’n sicr o aros yn y cof, a gwneud i chi deimlo’n reit gynnes tw bwt! Mae dehongliad Feuerzeig yn gyfareddol, a heblaw’r cyfweliadau arbennig, mae’r modd y mae’n defnyddio traciau sain a saethau P.O.V. creadigol i ail-greu sefyllfaoedd, wir yn dod â hanes yn fyw i’ch dychymyg. Stori gwerth ei weld a cherddoriaeth gwerth ei chlywed.